*Không gian Văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên
Cồng chiêng là của từng
làng, gắn với làng. Nó là ngôn ngữ của hồn làng. Vậy nên bảo tồn không gian văn
hóa cồng chiêng Tây Nguyên để nó mãi là di sản tinh thần của nhân loại, chính
là phải bảo tồn nó trong không gian làng, chứ không phải trên sân khấu, trên
sân khấu chỉ là một thứ di tích của nó.Trong văn hóa cũng như vật lí không thể
tách không gian ra khỏi thời gian. Không gian văn hóa cồng chiêng trước hết
được tạo nên một thời gian văn hóa độc đáo, mà lại là một thời gian thăm thẳm.
Một nhà dân tộc học người
Pháp sau một thời gian dài “ba cùng” với người M’nông đã phát hiện ra bộ đàn đá
tiền sử đầu tiên tìm được trên thế giới. Về sau đã tìm được rất nhiều bộ đàn đá
khác ở các dân tộc Tây Nguyên và vùng rìa Nam Tây Nguyên. Đây chính là quê
hương của đàn đá tiền sử. Nhưng điều quan trọng và đặc biệt lí thú là người ta
đã tìm thấy mối quan hệ khăng khít giữa đàn đá tiền sử Tây Nguyên với cồng
chiêng Tây Nguyên ngày nay. Từ đàn đá 3000 năm trước đến cồng chiêng Tây Nguyên
hôm nay, từ tiếng của đá đã chuyển sang tiếng của đồng, có một sợi chỉ đỏ xuyên
suốt. Trong không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên có thời gian 3000 năm,
thời gian đó đã làm nên không gian, nén lại thành không gian, trong không gian
ấy có chứa đến 3000 năm thời gian.
Tây Nguyên là một thế
giới. Ở đó người ta tin rằng tất cả tự nhiên này, trong đó có cả con người,
cũng là một bộ phận khăng khít đến gần như hòa tan hoàn toàn cùng tự nhiên, đều
có hồn. Con vật trong rừng cũng vậy. Từ con heo cho đến con thỏ hiền lành, cho
đến con hổ, con beo hung dữ, con voi khổng lồ đều có hồn, hết sức gần gũi. Về
bản chất chẳng khác gì hồn con người. Vậy nên người ta dùng thanh đá kêu để nói
với chúng đừng đến phá hoại hoa màu của con người trên rẫy. Đó cũng là một ngôn
ngữ của con người, là một thứ thần linh, nói với con thú cũng là một thứ thần
linh.
Người Tây Nguyên sống
trong một thế giới vây bọc toàn thần linh. Và nếu đàn đá ngày xưa đã chuyển
thành đàn cồng - tức cồng chiêng, vừa là thứ gây tiếng động để xua đuổi thú,
vừa là tiếng nói của muôn loài có linh hồn đối thoại thường xuyên cùng nhau thì
cũng là thường về cơ bản không có sự phân biệt nào. Mặt khác, cồng chiêng không
chỉ là một trong những thứ nhạc cụ giữa các nhạc cụ khác của Tây Nguyên.
Không gian Văn hóa Cồng
chiêng Tây Nguyên trải dài 5 tỉnh Tây Nguyên : Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và Lâm Đồng.
Chủ thể của không gian văn hóa này gồm nhiều dân tộc khác nhau: Ê đê, Jarai, Ba Na, Mạ, Lặc...
Không gian văn hóa Cồng
Chiêng Tây Nguyên bao gồm các yếu tố bộ
phận sau: cồng chiêng,
các bản nhạc tấu bằng cồng chiêng, những người chơi cồng chiêng, các lễ hội có
sử dụng cồng chiêng (Lễ mừng lúa mới, Lễ cúng Bến nước...), những địa điểm tổ chức các lễ hội đó (nhà dài, nhà rông, nhà gươl,
rẫy, bến nước, nhà mồ, các khu rừng cạnh
các buôn làng Tây Nguyên,...), v.v.
Theo giáo sư Trần Văn Khê:
‘‘ Không gian Văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên ’’ không chỉ là tiếng cồng, tiếng
chiêng mà còn bao gồm cả : văn hóa ẩm thực, dệt thổ cẩm, đời sống lao
động, tâm linh,… của người Tây Nguyên.
Ở Tây Nguyên, tiếng cồng,
tiếng chiêng là phương tiện giao tiếp, gắn bó mọi người trong cộng đồng, buôn
làng. Nghe tiếng cồng chiêng là biết tin vui hay tin buồn qua những âm thanh
khác nhau. Và cái hay của cồng chiêng là phải gắn bó với không gian âm vang của
núi rừng tự nhiên, dân dã như người dân bản địa, chứ không phải là biểu diễn
trên sân khấu.
Không gian Văn hóa Cồng
chiêng được gắn với mọi hoạt động của con người, nó là cuộc sống, là linh hồn
của đồng bào Tây Nguyên. Đón con người vào đời là nhạc cồng chiêng, mọi hoạt
động văn hóa đều có cồng chiêng, cồng chiêng có mặt chẳng sót nơi nào trên mảnh
đất tây nguyên. Từ việc mừng lúa mới, lễ đâm trâu,… cho đến việc tiễn đưa người
chết ra huyệt mộ, làm lễ bỏ mả,… cồng chiêng đều có mặt.
Nếu đến Tây Nguyên mà không
được nghe âm vang cồng chiêng Tây Nguyên của đồng bào dân tộc nơi đây thì coi
nhưu chưa đặt chân đến, cũng như không thể cảm nhận hết không gian văn hóa cồng
chiêng Tây Nguyên.
